تاریخ معماری جهان

 

 


هنر و معماري پيش از تاريخ

 

نخستین آثاری که از انسان ابزارساز بر روي كره زمين به دست آمده، متعلق به حدود 40000 سال قبل مي­باشد. از عهد ماقبل تاريخ زندگي بشر با توانايي او در استفاده از مصالح متحول شده است و بر همين اساس است كه تاريخ­دانان، عرصه­هاي مختلف را با نام­هايي همچون ‍"عصر سنگ"، "عصر برنز" و مواردی اين چنين نام­گذاري كرده­اند. مهم­ترين عامل تفكيك دوران ماقبل تاريخ از دوران تاريخي از دیدگاه هنري اختراع خط است كه بشر توانست تاريخ حیات خويش را بنگارد.

پيش از تاريخ و دوره­هاي سنگي يا عصر حجر، خود بر سه بخش تقسیم­بندي مي­شود:

  • 1-دوران پارينه­سنگی يا پالئولیتيك: Paleolithic
  • 2-دوران ميان­سنگي يا مزوليتيك: Mesolithic
  • 3-دوران نوسنگی يا نئوليتيك: Neolithic

دوران پارينه ­سنگي

 

اين دوره از دوره يخبندان شروع و بسته به موقعيت جغرافيايي تا 50000 سال يا 35000 سال و بعضا تا 10000 سال قبل از ميلاد مسيح را به خود اختصاص مي­دهد.در اين دوره انسان­ها به شكار، صيد و جمع­آوري آذوقه مي­پرداختند و زيستگاه­هاي ايشان غارها بود. در اين دوران انسان آموخت كه مي­تواند از سنگ استفاده كند و استفاده از تبرهاي بادامي شكل يكي از اين موارد است.

مهم­ترين آثار اين دوره غار لاسكو فرانسه و غار آلتاميرا اسپانيا و مجسمه ونوس­ویلندورف مي­باشند.

در غارلاسكو تصاویر حيواناتي مانند ماموت و گاو وحشي نقاشي شده و براي ترسیم، شكارچي-هنرمند گل اخرای قرمز يا زرد را با چربي مخلوط كرده و از استخواني بجاي قلم مو بهره برده است.

مجسمه ونوس ویلندورف از اتريش بدست آمده و نشان دهنده مفهوم باروري است. جنس آن از آهك و طول آن يازده و نيم سانتي­متر است.


هنرهاي ابتدايي و خصوصيات هنر دوره پارينه ­سنگي

 

هنرهاي ابتدايي

نخستين آثار هنري انسان ابتدايي مربوط به حدود 20000 سال پيش است. مهم­ترين نمونه­ها نقاشي­هاي ديوارهاي غارهای لاسكو و آلتاميرا مي­باشند. در اين دوره سيطره كامل طبيعت بر هنر و معماري به وضوح ديده مي­شود.

خصوصيات هنر دوره پارينه­ سنگي

برخورد ناتوراليستي: تصاوير مربوط به چيزهاي واقعي هستند مثل گاو و نه موجودات افسانه­اي.

گرايش به توصيف: تصاوير با خود داستاني به همراه دارد مثل داستان شكار و ساير اتفاقات واقعي.

مشاهده گزينشي: هنرمند به قسمت­هايي كه از نظرش مهم­تر بودند تاكيد مي­كرد مثل شاخ گاوها.

توجه به خواص جادويي: هنرمند انتظار داشت تا با توجه به اين تصاوير نيروهاي ماورائي به او كمك كنند تا در شكار و زندگي روزمره موفق شود.


نمونه ­هاي قابل توجه دوران پارينه­ سنگي در ايران 

نمونه­هاي قابل توجه دوران پارينه­سنگي در ايران

  • سنگ نگاره ­هاي بزمان در سيستان و بلوچستان.
  • سنگ نگاره ­هاي بزكوهي در سرچشمه رفسنجان.
  • سنگ نگاره­ هاي بزكوهي در دهتل بستك هرمزگان.

 

 


دوران ميان­ سنگي 

دوران ميان­سنگي

اين دوره، دوره توسعه فناوري ساخت همراه با شناخت مصالح و بهره­برداري از سنگ بوده است و تركيبي بودن ابزار را در نمونه­ هاي اوليه تير و كمان يا داس مي­بينيم.

آغاز اين دوره بسته به موقعيت جغرافيايي ميان 20000 تا 8000 سال پيش از ميلاد مي­باشد.

مشخصات اصلي دوره ميان­سنگي عبارتند از: تلاش براي ذخيره مواد غذايي به صورت انبار كردن گياهان و شكار انتخابي و نیز ابزارهاي پيشرفته ­تر از دوره پارينه­ سنگي مثل داس يا تيروكمان.

 


استقرارهاي دوران پارينه ­سنگي در ايران

 

غار خر كرمانشاه

پناهگاه صخره­اي وارواسي كرمانشاه

غار مار روز هوليلان لرستان

غار مارگورگولان سراب

غار كمربند مازنداران

غار كونجي لرستان


دوران نوسنگي و مهم­ترين ويژگي­هاي دوران نوسنگي

 

دوران نوسنگي

همان عصر كشاورزي است كه انسال سعي كرد از سيطره طبيعت رها شده و كم­كم بر محيط زندگي خويش مسلط گردد و به توليد (خوراك، سرپناه و.....) نائل آمد.

مهم­ترين نقاط تمدني اين دوره خاورميانه است و تا اختراع خط در حدود 3500 ق.م اين دوره ادامه دارد.

مهم­ترين ويژگي­هاي دوران نوسنگي

  •   تبديل انسان مصرف­كننده (شكارچي) به توليدكننده (شروع كشاورزي و دامداري)
  •     شروع ساخت و ساز و خروج انسان از غارها
  •     ظهور هنر سفالگري در هزاره ششم قبل از ميلاد
  •  ظهور اولين معابد و مقابر (دولمن­ها و استون­هنج)

دسته ­بندي آثار معماري دوره نئوليتيك

آثار ساده­ سنگي يا مونوليتيك: شامل تك قطعه سنگ­هاي عمودي كاشته شده در زمين.

آثار سه­ سنگي يا تري­ليته: اين آثار از قرار دادن يك سنگ بزرگ افقي بر روي دو سنگ عمودي تشكيل مي­شدند و اولين نمونه پوشش بام­ها هستند. اين بناها جنبه مذهبي داشتند مانند استون هنج.

آثار درشت سنگی یا مگالیتیک: در واقع ساختمان­های ساخته شده از سنگ هستند. از نمونه­های آن نیایشگاه بانو خدای زمین در اسکاندیناوی و خرابه­هایی در آذربایجان ایران می­باشند.

دولمن: سه­سنگي­هاي اروپا مي­باشند كه بدون استفاده از ملات بر روي هم قرارگرفته­اند. اين بناها مقبره يا خانه مردگان بوده­اند.

استون­هنج: بناي سنگي مدور در سالزبري انگلستان و متعلق به 1650 ق.م مي­باشد. اين بنا داراي كاربري رصدخانه و معبد بوده ­است.


 سکونتگاه اریحا يا جريكو

 

سكونت­گاه ­ها: اولين سكونت­گاه­هاي ساخته شده توسط انسان از سنگ بودند بعنوان نمونه اسكارا پري در اسكاتلند. اما بعدها انسان توانست گل را به خشت مبدل ساخته و خانه­ها را بسازد.

اریحا يا جريكو: از اولين سرزمين­هايي است كه كشاورزي و يكجانشيني را تجربه كرده است و امروز در فلسطين قرار دارد. اریحا ديوارهايي به ارتفاع 3 تا 9 متر و خندقي عريض و سنگي به دور شهر دارد كه نشان از نوعي معماري د‍ژسازانه دارد. ساکنین اریحا جمجمه­های پدرانشان را با پلاستر پوشانده و در خانه ­های خود جمع می­کردند که این نقطه آغازین کانسپچوال آرت می­باشد.

چتل هويوك: مجموعه­اي است واقع در آناتولي تركيه و متعلق به 7500 ق.م تا 6500 ق.م است. اين شهر هيچ خيابان يا كوچه­اي ندارد. خانه­هاي خشتي به يكديگر چسبيده و رفت­وآمد به درون خانه­ها از بام­ها صورت مي­پذيرد. اين گونه خانه­سازي داراي اين امتياز بود كه ساختمان­ها حائل يكديگر و مستحكم­تر از خانه ­هاي تك ايستا بودند و در مقابل مهاجمين امنيت بيشتري داشتند.

 


مشرق زمین، دروازه تمدن­ها

هنر و معماری هند

تمدن هند

 

تمدن هند

تمدن هند

نخستين نمونه فرهنگ بزرگ هند را در هزاره­ي سوم پش از ميلاد در اطراف دره سند مي­توان يافت كه مهم­ترين آثار آن عبارتند از شهرهاي "موهنجودارو" ، "هاراپا"، "چانهودارو" و "مهرگره" در پاكستان امروزي.

هنر هند تا ورود اقوام آريايي يعني در حدود 1800 سال پيش از ميلاد به صورت ممتد ادامه داشت. هنر و تمدن هند از قرن ششم قبل از ميلاد به يك هنر مذهبي تحت تاثير دو دين بزرگ آيين بودا و آیین هندو قرار گرفت.


موهنجودارو يا شهر مردگان 

تمدن هند

موهنجودارو يا شهر مردگان

اين شهر مربوط به هزاره چهارم و سوم پيش از ميلاد در دره­ي رود سند و پنجاب پاكستان امروزي است و به سبب طرح شهرسازي مدرن و كم نظيرش به مانهاتن عصر برنز مشهور است.

ويژگي­هاي مهم تمدن موهنجودارو عبارتند از:

  • پيشرفت در زمينه استاندارد آجرها
  • استفاده از شبكه فاضلاب بر اساس اصول فني و استاندارد
  • خانه ­هايي بر اساس اندازه و نقشه يكسان
  • برقراري عدالت اجتماعي با توجه به وضع ساختمان­ها
  • خيابان­ كشي شطرنجي و عمود برهم

 

تمدن هند

ارگ شهر: در بخش غربي شهر و روي تپه­اي مصنوعي با ارتفاع 4 متر از سطح زمين واقع است.

حمام شهر: حمام موهنجودارو داراي استخري است كه ديواره­ي داخلي آن با آجر و ملات ساروج ساخته شده بوده است. اين ديوار روي قشري از آسفالت به ضخامت 5/2 سانتي­متر قرار دارد و  كف استخر تدريجا به طرف مجراي فاضلاب شيب دارد.

انبار غله: از تاسيسات ديگر شهري است كه داراي سقف چوبي بوده است.

سالن شهر: مشتمل بر 20 ستون است و احتمالا به عنوان دفتر مركزي مورد استفاده بوده است.

خانه­هاي مسكوني: ساختمان­هاي منازل موهنجودارو دو اصل را دارا بودند: امنيت و آسايش.

براي رفت و آمد راحت­تر، درهای منازل در گذرگاه­هاي فرعي باز شده و نور و هوا از حيات خلوت­ها تامين می­شد. اين خانه ها دو طبقه­اند و چاه­هاي آجري و كانال­هاي فاضلاب دارند.


هاراپا يا تمدن دره ايندوس

از ديگر هسته ­هاي قديمي دره ايندوس است كه با آن­كه 600 كيلومتر با موهنجودارو فاصله دارد اما در اصول با هم اشتراك دارند.

شهر هاراپا نيز مانند موهنجودارو به دو قسمت كوچك­تر و بلندتر غربي ارگ و قسمت بزرگ­تر مسكوني يا شهر پايين در قسمت شهري تقسيم مي­شود.

از مهم­ترين بناهاي موجود در شهر هاراپا، سيلوي هاراپا است و ممتازترين بخش ارگ يا قلعه است.

تنديس­هايي نيز در اين شهر يافت شده كه مشهورترين آنها پيكره ارابه­ران است كه شبيه آثار ناتوراليستي يوناني مي­باشند.


تعامل فرهنگ و معماري ايران و هند

تعامل فرهنگ و معماري ايران و هند

 از دوره زمامداري پادشاه "آشوكا" در هند، وي تاثير زيادي از فرهنگ و هنر هخامنشي پذيرفت و نمونه­هاي اين تاثير را در آثار زير مشاهده مي­كنيم:

غارهای آجانتا: شامل 33 زيارتگاه بوده كه در دل كوه در فاصله سال­هاي قرن دوم تا ششم ميلادي حجاري شده­اند.

سرستون سارانات: نشان ملي هند مي­باشد و سرستوني است سنگي با سه مجسمه شير و نقش چهار حيوان و پايه زنگوله­اي كه کاملا برگرفته از سرستون­هاي تخت ­جمشيد مي­باشد.


نقش نمادها در هنر و معماري هند

نقش نمادها در هنر و معماري هند

هنر هند هنري اسطوره­اي و مملو از نمادها و خدايان اسطوره­اي است. مهم­ترين خدايان هندو برهما، ویشنو و شيوا مي­باشند.

برهما خداي تولد، ویشنو خداي نگهدارنده حيات و شيوا خداي مرگ است.يونيكورن، درخت­مقدس، چرخ­قانون، چشم­سوم و ماندالا همگي از كهن­الگوهاي هندي هستند.

ماندالا به معني دايره جدولي است در اديان بودا و هندو براي تمركز بر خويشتن. در طرح­هاي ماندالا دايره نماد جهان بالا و مربع نماد جهان خاكي است. ساخت الگوي مربع و شبكه شطرنجي شهري در هند برگرفته از الگوي ماندالا مي­باشد.

 

 


نقش نمادها در هنر و معماري هند

هنر هند هنري اسطوره­اي و مملو از نمادها و خدايان اسطوره­اي است. مهم­ترين خدايان هندو برهما، ویشنو و شيوا مي­باشند.

برهما خداي تولد، ویشنو خداي نگهدارنده حيات و شيوا خداي مرگ است.

يونيكورن، درخت­ مقدس، چرخ­قانون، چشم­سوم و ماندالا همگي از كهن­الگوهاي هندي هستند.

ماندالا به معني دايره جدولي است در اديان بودا و هندو براي تمركز بر خويشتن. در طرح­هاي ماندالا دايره نماد جهان بالا و مربع نماد جهان خاكي است. ساخت الگوي مربع و شبكه شطرنجي شهري در هند برگرفته از الگوي ماندالا مي­باشد.

معابد بودايي 

معابد بودايي


معابد بودايي

عصر بودايي و ودايي در هند با تولد بودا در قرن ششم پيش از ميلاد شروع مي­شود و با گرايش آشوكا پادشاه هندوستان در قرن سوم پيش از ميلاد، آيين بودا به قدرت مي­رسد.

آشوكا اولين كسي است كه در هند از سنگ براي مقاصد ساختماني استفاده كرد و كاخ سارانات را ساخت. از مهم­ترين آثار معماري بودايي مي­توان به معابد غاری كه در واقع مقبره هستند مانند معابد غاری آجانتا و نيز به استوپا اشاره نمود.

استوپا 

معابد بودايي

يك معبد بودايي است كه بر فراز گور يك پارساي بودايي با پلاني دايره­ای شكل و گنبدي نيمكره­اي از سنگ يا آجر ساخته مي­شدند.

بر روي گنبد، فضاي مربع شكل محصوري به نام هارميكا توسط نرده­هاي سنگي ساخته شده و دكلي در وسط آن قرار مي­گيرد. همچنين دروازه­هايي نيز به نام تورانا براي ورود به محوطه استوپا وجود دارند. در ميان استوپاهاي هندي بارهوت كهن­ترين، امراواتي زيباترين و سانچي معروفترين مي­باشند.

استوپا در ساير كشورهاي بودايي جهان مانند پاكستان يا اندونزي (معبد بوربودور) نيز ديده مي­شود.

از ديگر بناهاي بودايي چايتيا كه تالار اجتماعات بودائيان و نيز ويهارا كه ديرهاي بودائيان مي­باشند را مي­توان نام برد.


آيين هندو و معابد آن

آيين هندو و معابد آن

يكي از اديان بسيار قديمي هند است كه با سه هزار سال ديرينگي و چندخدايي 80% جمعيت هند پيرو این دين مي­باشند.اين آيين از حدود قرن دوم ميلادي به اوج خود رسيد و شاهكارترين آثار معماري هندوان معابد مربوط به اين آيين مي­باشند كه بيشتر شبيه پيكرتراشي­اند تا معماری. معماري معابد هندي يك تالار دسته جمعي نيست بلكه جايگاه خداست.

معبد ویشنو، معبد خاجوراهو، معبد موكتشوار و معبد آكشاردام بزرگ­ترين معابد هندوها در جهان هستند كه همگي بصورت هرم بر روي ماندالا ساخته شده­ اند.


 

آيين چین و معابد آن

 

آيين جین و معابد آن

 

 

آيين جین و معابد آن آيين جین نيز يكي از آيين هاي هند مي باشد كه مفاهيم مشتركي با هندوئيسم و آيين بودايي دارد.

معابد معروف اين آيين  ویملا، تیجپالا و آدیناتا مي­باشند. معابدي با پلان مربعي شكل هستند و همگي داراي سلسله مراتب فضاي معماري دروازه، ايوان و برج مي­باشند.


معماري هند در دوران اسلامي

 

معماري هند در دوران اسلامي

 

معماري هند در دوران اسلامي تاج محل:آرامگاهي زيبا و با شكوه است كه از روي ساخت مقبره كه از سنتهاي معماري ايراني است الگو گرفته است. بنايي است از سنگ مرمر سفيد با گنبدي دو پوسته و آمرودي شكل (گلابي شكل). معمار بنا در متون قديمي عيسي¬خان شيرازي و در متون جديد استاد احمد لاهوري كه هر دو ايراني بودند ذكر شده و آنچه مسلم است خط ثلت كتيبه¬هاي تاج محل اثر امانت خان شيرازي مي¬باشد. منار قطب در دهلي و مسجد جامع دهلي كه بزرگ¬ترين مسجد هند مي¬باشد. مسجد حاج علي در بمبئي (مومباي). قصر چهار محله يا چومحله در شهر حيدرآباد هند.

شکیبا باشید...